Prof.Dr. Etem Karakaya

Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Derneği Başkanı

Adnan Menderes Üniversitesi, Nazilli İİBF Dekanı

İki hafta süren çetin müzakereler sonrası 12 Aralık 2015 Gecesi Paris İklim Zirvesi tüm tarafların kabul ettiği “Paris Anlaşması” ile sonuçlandı. Dünya, 1997 Kyoto Protokolü’nden bu zamana kadar küresel ölçekte yeni bir anlaşma sağlamaya çalışıyordu ancak tüm ülkelerin ortak noktada buluşacağı bir anlaşma zemini bir türlü oluşamamıştı. Küresel Isınmaya neden olan sera gazı emisyonlarının azaltılması konusunda özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında ciddi bir görüş ayrılığı vardı. Şimdiye kadar iklimsel felaketlere yol açan yer kürenin ısınmasına neden olan sera gazlarının artışında tarihsel sorumluluğa neden olan zengin ülkeler bir yanda, yeni milenyumun başlamasıyla gelişmekte olan ülkelerin daha fazla sera gazı salacağı gerçeği öte yanda, tüm tarafların sera gazı azaltımı konusunda sorumluluklarına göre ellerini taşın altına koyması beklenmekteydi.

2009 Kopenhag Zirvesi’nde yaşanan fiyaskoyu da hesaba katarak uluslararası camia 2015 Paris İklim Zirvesi’ne ciddi hazırlık yapmıştı.  Dahası, küresel anlaşmada taraf olması gereken en büyük iki kirletici Çin ve ABD 2014 yılında yapıcı bir tutum çizip ortak hareket etmesi Paris Anlaşması’nın gerçekleşmesinde önemli etken olmuştur. Bunun ötesinde Paris İklim Zirvesi öncesi toplam küresel emisyonların %96 kadarına neden olan Türkiye’nin de dahil olduğu 187 ülke azaltım konusunda Ulusal Katkı Beyanlarını (INDC) beyan etmişti. Toplumsal baskı ve taleplerinde azami safhada olduğu bir ortamda başlayan Paris İklim Zirvesi nihayet tarihinde ilk defa bir küresel anlaşma olan Paris Anlaşması ile nihayetlendi.

Paris Anlaşmasının İçeriği

Paris Anlaşması içeriğine bakıldığında her yönüyle tarihi bir Anlaşma niteliğindedir ve yerel, ulusal, bölgesel ve küresel ölçekte ekonomileri, toplumları ve çevreyi temelden değiştirecek niteliktedir.

Özetle Anlaşmanın içeriğine bakacak olursak;

-Paris Anlaşması (PA) 195 ülke tarafından kabul edilen küresel nitelikte bir anlaşmadır.

– Tüm tarafların emisyon azaltımı konusunda yükümlülük alması kabul edilmiştir. Ancak bu azaltım yükümlülüğünde gelişmiş ülkelerin daha fazla azaltım taahhüdü alması ve mutlak azaltım yapması istenirken, gelişmekte olan ülkelerin ise “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluk” ilkesi gereği mevcut kapasitelerine göre bir azaltım yapması beklenmektedir. 2050 sonrası için ise öncelikle gelişmiş ülkelerin sıfır emisyon sağlayacak konuma gelmeleri istenmektedir.

– Sanayi devriminden bugüne kadar 1c dereceye ulaşan Yerkürenin ısınmasının 2c derecenin daha altına (well below 2c) ve mümkün olduğunca 1.5c seviyelerinde tutulmasına karar verilmiştir.

– Gelişmiş ülkeler gelişmekte olan ülkelere “düşük-karbonlu ve iklime dirençli” kalkınmayı sağlayacak dönüşümü gerçekleştirmesi için gerekli olan iklim finansmanı, teknoloji ve kapasite geliştirme desteği sağlamaları gerekmektedir. Bu anlamda gelişmiş ülkeler 2020 yılına kadar gelişmekte olan ülkelere 100 Milyar $ iklim finansmanı sağlamaları ve 2020 sonrası için bu rakamın daha üstünde finansman sağlaması istenmektedir.

– Ülkelerin emisyon azaltımları konusunda almış oldukları hedefler, geliştirdikleri politikalar ve hedefe ulaşma konusundaki ilerleme durumu şeffaf ve hesaplanabilir bir yöntemle her beş yılda bir düzenli olarak değerlendirmeye tabi olacaktır.

Temel esasları yukarıdaki unsurlardan oluşan 9 sayfalık Paris Anlaşmasının yürürlüğe girmesi için toplam sera gazı emisyonlarının %55’ini oluşturan ve en az 55 ülkenin onaylaması gerekmektedir. 2016 yılı Nisan Ayında onaya sunulacak olan Anlaşmanın 2016 yılı içerisinde kısa sürede resmiyet kazanacağını söyleyebiliriz.

Paris Anlaşması’nın Sonuçları: Dünya Artık Dünden Farklıdır

Aksini düşünenlerin aksine, Paris Anlaşması gerçek anlamda tarihi ve çığır açıcı bir anlaşmadır. Gelişmiş, gelişmekte olan ve az gelişmiş 195 ülkenin tümünün BM çatısı altında, her birine değişik ölçüde maliyet getiren ve bağlayıcı nitelikteki böyle bir Anlaşma üzerinde uzlaşmış olması tarihinde görülmemiş eşsiz bir olaydır.

Çok iddialı bir söz olabilir ancak bundan sonra dünya ülkelerinin mevcut ekonomik yapısı, üretim ve tüketim süreçleri artık şimdiye kadar kabul edilen kalıplarla devam etmeyecektir. Dünya ekonomisinde, siyasette, uluslararası ilişkilerde, işletmelerin ve yatırımcıların gelecek planlarında radikal dönüşümler yaşanacaktır.

Anlaşmada kullanılan teknik terimlerin ekonomik ve toplumsal açıdan ne anlama geldiğini detaylandırdığımızda konunun önemi daha iyi anlaşılacaktır. Şimdiye kadar iklim değişikliği müzakerelerinde sürekli kritik eşik olarak yerkürenin ısınmasını 2c seviyelerinde tutmak konuşuluyordu. Ancak Paris Anlaşması, bunun da ötesine gitmiş ve sanayi devriminden bugüne dünyanın ısınmasını 2 Santigrat derecenin daha altında ve mümkün olduğunca 1.5c de sınırlandırmayı hedeflemektedir. Bu anlamda,  1.5c seviyesinde tutulması hedefi özellikle iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden yok olma tehlikesi yaşayan “Küçük Ada Ülkeleri ve En Az Gelişmiş Ülkelerin” ısrarı sonucu ilk defa resmi olarak bir uluslararası anlaşmaya dahil olması çok önemlidir. Böyle azimli bir hedefin anlamı, ülkelerin şu an %80’den fazla fosil yakıt kullandığı bir dünyanın çok ciddi anlamda başta kömür olmak üzere petrol ve doğal gazdan vazgeçmesi ve temiz enerji kullanımına geçmesi demektir. Bugün itibarıyla BMİDÇS’ye sundukları Ulusal Katkı Beyanlarıyla emisyon azaltımı hedefleyen 187 ülkenin, planlanan politikalarıyla yer kürenin ısısını Anlaşmada öngörülen sınırın çok üstü olan 2.7c ‘yi aşacağı öngörülmektedir. Dolayısıyla, mevcut çabaların yeterli olmadığı görülmekte ve asıl yapılması gerekenler bundan sonra daha çok önem arz etmektedir.  Ancak, Anlaşma’nın da bunu bilerek ülkelerin düzenli bir şekilde her beş yılda bir mevcut pozisyonlarını bilimin de desteğiyle gözden geçirilmesi ve güçlendirilmesi istenmektedir. Haliyle, önümüzdeki gelecek yıllar düşük karbonlu bir ekonomiye geçiş için ülkeleri daha fazla önlem almaya yönlendirecektir.

Düşük karbonlu ve iklime dirençli bir dönüşüm için sadece Paris Anlaşması ile ülkelerin uzlaşması değil, bunun ötesinde Paris İklim Zirvesi boyunca duyurulduğu üzere hükümet-dışı diğer insiyatiflerinde bu dönüşümü gerçekleştirmeye çok önemli katkılar sağlayacağını görmüş olduk. Örneğin, 100’ün üzerinde ülkeden sayıları 7000’e ulaşan şehirlerin temsilcileri iklim değişikliği ile mücadele için hedefler belirlediğini ve hazırlık yaptıklarını beyan etmiştir. Yenilenebilir enerji konusunda, Hindistan ve Fransa’nın başını çektiği 120 ülke tarafından kurulan “Uluslararası Güneş Enerjisi İttifakı” ile güneş enerjisinden 100 Terravatlık bir elektrik üretme kapasitesine ulaşılması hedeflenmektedir.    36 ülke ve 23 kuruluşun işbirliği ile “Küresel Jeotermal İttifakı” kurulmuş ve bu güçlü ittifak 2030 yılına kadar jeotermalden elektrik üretimi kapasitesini %500, ısınma kapasitesini ise %200 artırmayı hedeflemektedir. İş dünyasında 90 ülkeden 32 Trilyon Dolara karşılık gelen 5000’in üzerinde işletme yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve teknoloji transferi desteği ve karbon fiyatlandırılması konusunda hedef belirlediklerini deklare etmiştir. Ekim 2014’te başlayan Divestment Kampanyası olarak bilinen hareket ile bugüne kadar aralarında saygın üniversite ve emeklilik fonlarından oluşan 3,4 Trilyonluk yatırım kuruluşları başta kömür olmak üzere fosil yakıtlardan yatırımlarını çektiklerini deklare etmiştir. Paris Anlaşması sonrası özellikle gelişmiş ülkelerdeki birçok yatırımcı uzun dönemli varlıklara yatırım yaparken “iklim riski” noktasında daha duyarlı olacaktır. Bunun yanında, iş dünyasının talep ayağını oluşturan geniş bir toplum kitlesi ve sivil toplum kuruluşlarının iklim değişikliği konusundaki bilinçli tutumu ve baskıları düşük karbonlu ekonomiye geçişi tetikleyen çok önemli bir itici güç olacaktır.

Paris Anlaşması ve Türkiye

Türkiye, Paris İklim Zirvesi öncesi iklim değişikliği ile mücadele bağlamında gönüllü olarak Ulusal Azaltım Katkı Beyanı olan INDC planını BM İklim Sekreteryasına sunmuştur. Türkiye, bu beyanda, 2030 yılına kadar sera gazı emisyonlarını olağan seyir (Business as usual) olan referans senaryodan %21 daha az artırmayı hedeflediğini belirtmiştir. Anlaşıldığı kadarıyla Türkiye’nin mevcut azaltım beyanı şartsız yani uluslararası iklim finansmanı sağlamadan kendi çabalarıyla yapabileceği azaltımı göstermektedir. Paris İklim Zirvesi (COP21) müzakerelerinde yapmış olduğu birçok beyanatta görüleceği gibi eğer uluslararası finansman desteği sağlanırsa Türkiye’nin daha fazla emisyon azaltımı sağlayabileceği planlanmaktadır.

Bakanlıklar ve diğer kamu kuruluşları başta olmak üzere, iş dünyası ve akademik camiadan geniş bir resmi heyetle COP21 toplantısına katılan Türkiye’nin müzakereler boyunca aktif olarak kendi özel koşulları ve başka konularda söz aldığını gördük. Küresel bir iklim anlaşması için pozitif bir tutum sergileyen Türkiye’nin uluslararası iklim finansmanı sağlama konusundaki pozisyonunun net olmaması sıkıntılı olmuştur. Anlaşılan 1992 yılından bu yana Türkiye’nin BMİDÇ Sözleşmesi’ndeki EK-I listesinde olması durumu hala bir sorun teşkil etmektedir. Her ne kadar Paris Anlaşması metninde Sözleşmede geçen EK-I, EK-II ve EKLER-DIŞI listelere hiçbir atıf yapılmasa da, Anlaşmanın içinde Türkiye’nin “özel koşullarının tanındığı” notunun olmaması sorun teşkil etmektedir. Ancak Paris Anlaşması deklare edildiği zaman Türkiye’nin bu konuyu gündeme getirmesi ve COP Başkanının ilgili konuyu çözecekleri yönündeki beyanı “uluslararası finansman sağlama” konusundaki sorunun 2016 yılında çözüleceğini bekleyebiliriz.

Türkiye’nin sadece OECD üyesi olması nedeniyle geçmiş dönemdeki EK-I üyesi ülke olması nedeniyle yaşadığı şanssız konumlandırılması iklim değişikliğine uyum ve mücadele noktasında sürece geç dahil olmasına neden olmuştur. Umarız bu yeni süreçte Türkiye gerekli adımları atar ve Paris Anlaşmasını en kısa sürede onaylar.

Paris Anlaşması sonrası Türkiye’de başta ilgili bakanlıklar olmak üzere kamu kuruluşları, iş dünyası, akademi ve ilgili sivil toplum kuruluşlarına büyük sorumluluklar düşmektedir. Çünkü ilgili Anlaşma ülkemizde de önemli sonuçlar doğuracak ve Türkiye’nin bu yeni dönüşüme hazırlıklı olması gerekmektedir. Artık bazı kamu kurumlarında ve iş dünyasında geçmişte görülen  “hiçbir şey yapmayalım” anlayışı değişmelidir. Çünkü enerji sektörü başta olmak üzere, ulaştırma, kentleşme, sanayi gibi tüm sektörleri ilgilendiren böyle bir anlaşma birçok fırsatlar sunarken dönüşümü sağlamayan kuruluşlara ciddi külfetlerde getirecektir.

Kamu seviyesinde, başta Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Enerji Bakanlığı olmak üzere tüm ilgili kuruluşlar arasında düzgün bir koordinasyon ve işbirliği gereklidir. Bu anlamda, orta vadede resmi kuruluşlar içerisinde kurumsal yapılanmanın yeniden düzenlenmesi gerekebilir;

  • Çevre ve Şehircilik Bakanlığında daire başkanlığı düzeyinde faaliyet gösteren iklim değişikliği birimi “Genel Müdürlük” seviyesinde yapılandırılabilir
  • Diğer ilgili bakanlıklarda iklim değişikliği birimi  daire başkanlığı seviyesinde yapılandırılabilir.
  • Türkiye’nin kendi çabalarıyla sera gazı azaltması ve iklime adaptasyonu konusundaki yatırımları ciddi bir finansman ihtiyacı doğuracaktır. Bunun ötesinde, Türkiye başta Yeşil İklim Fonu olmak üzere uluslararası kaynaklardan ciddi miktarda finansman sağlayabilir. Bu noktada, ulusal ölçekte iklim değişikliğini esas alacak bir finans mekanizması oluşturması gerekecektir. Düşük karbonlu ekonomiye geçiş için gerekli olan finansmanı ne tür kaynaklardan sağlayacağı ve özellikle özel sektörü nasıl mobilize edeceği konusunda güçlü alt yapısı olan iklimle ilgili bir finansman mekanizması büyük önem arz etmektedir.
  • Paris Anlaşması, 2018 yılında tüm tarafların 2050 ve sonrasına yönelik uzun dönemli düşük karbonlu ekonomiye geçiş planlarını gösterecek ulusal katkı beyanlarını hazırlamalarını istemektedir. Bu anlamda, Türkiye 2030 yılına kadarki planlarını uzun dönemli olacak şekilde yeniden hazırlaması gerekmektedir. Bunu yaparken, gözden geçirme sürecini de esas alarak, Türkiye geleceğe yönelik planlarında daha somut ve gerçekçi hedefler ortaya koymalıdır. Türkiye iklim değişikliği olgusunu geleceğe yönelik kalkınma programlarının içinde ana unsur olarak görmelidir. Bu planları hazırlarken, düşük karbonlu ekonomiye geçiş için kendi çabaları ve uluslararası destekle ne kadar emisyon azaltabileceğini detaylı bir şekilde çalışması gerekmektedir.
  • Temiz ekonomiye geçiş yolunda yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği konularında teşvikler sağlarken, karbon-yoğun faaliyet gösteren işletmeleri “karbonu fiyatlayarak” önleyici enstrümanlar geliştirmelidir.

Başta enerji yoğun sektörler olmak üzere iş dünyasının artık üretim süreçlerinde ciddi bir dönüşüme gitmesi gerekmektedir. Yenilenebilir enerjinin rekabetçi hale geldiği günümüzde, ilgili sektörlerin temiz enerjiye geçiş için gerekli planları ve yatırımları yapması elzemdir. Sürdürülebilirlik moda bir kavram olmaktan ziyade, kurumlar tarafından içselleştirilmelidir. Aksi takdirde, ilgili işletmeler çağın gerisinde kalabilir, uluslararası ticarette ciddi engellemelerle karşılaşabilirler. Kömüre dayalı yeni yatırımlar konusu, kamu ve özel sektör için artık ciddi “yatırım riski” kapsamındadır.  Orta vadede finansman bulma ve ilgili ürünleri pazarlama konusunda ciddi sorunlar yaşanabileceği bilinmelidir.

Düşük karbonlu ve iklime dirençli bir kalkınma modeli Türkiye için artık bir zorunluluktur. Bu anlamda Kamu kuruluşları, ilgili Sivil Toplum Kuruluşları ve medyanın tüm toplum kesimlerinde “iklim değişikliği” konusunda duyarlılık ve farkındalık yaratma konusunda daha aktif rol alması önemlidir. Toplumun duyarlılığı hem iklim değişikliğine uyum, hem sera gazı azaltımı hem de baskı unsuru olarak büyük bir itici güç olacaktır.

Bu anlamda Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Derneği olarak, sorumluluğumuzun bilinciyle özellikle kamu kuruluşları ve iş dünyasını bilgilendirmek ve düşük karbon ekonomisine geçmek için çalışma ve organizasyonlar düzenlemekteyiz. Yapmış olduğumuz organizasyonların başında gelen İstanbul Karbon Zirvesi’nin üçüncüsünü Nisan 2016 yılında düzenleyeceğiz. Uluslararası ve ulusal ölçekte uzman ve akademisyenlerin katılımıyla önümüzdeki Zirvede Paris Anlaşması ve İklim finansmanı konularına odaklanacağız.